ЖТН АР23488693. Жетекші: Калашников П.А.

ҚР ҒЖБМ Ғылым комтетінің гранттық қаржыландыру шеңберінде АР23488693 жобасы бойынша 217 «Ғылымды дамыту» бюджеттік бағдарламасының 2025 жылғы есебі. «Жамбыл облысы Шу өзенінің сағаларын сумен қамтамасыз етудің ғылыми-әдістемелік негіздері».
Бағдарламаның мақсаты: Өзен бассейнiнiң ауыл шаруашылығы және табиғи кешендерiнiң қазiргi жай-күйiне зерттеулер жүргiзу негiзiнде Шу өзенiнiң сағаларын сумен қамтамасыз етудi жақсарту жөнiндегi қажеттiлiктердi бағалау, ұсынымдар мен iс-шараларды әзiрлеу.
Жұмыс бағыты: Экология, қоршаған орта және табиғатты ұтымды пайдалану. Су ресурстары
Қолданылу саласы: Жаратылыстану ғылымдары, Жер және қоршаған орта туралы ғылымдар. Жер туралы ғылымдар
Бағдарламаның міндеттері:
– Шу өзенінің төменгі сағаларын сумен қамтамасыз етудің негізгі параметрлерін анықтау;
– Шу өзенінің төменгі жағындағы ауыл шаруашылығы және табиғи кешендердің жай-күйін заттай зерттеуді жалғастыру;
– Шу өзенінің төменгі сағаларын сумен қамтамасыз етудің су шаруашылығы іс-шараларын әзірлеу;
Бағдарлама бойынша 2025 жылға арналған күнтізбелік жоспарға сәйкес 2025 жылға арналған ҒЗЖ жүргізу әдістемелері мен жұмыс бағдарламалары жасалды.

Нәтижелері:
1. Ауыл шаруашылығы және табиғи кешендердің жұмыс істеуі мен даму процестеріне әсер ететін өзен сағаларын сумен қамтамасыз етудің негізгі параметрлері айқындалды. Шу өзені бассейнінің табиғи-шаруашылық кешендерін Қазақстан аумағы шегінде сумен қамтамасыз ету үнемі нашарлап келеді, бұл бірінші кезекте өзен ағынының жалпы азаюына, ал екіншісінде ғана – өзен бассейнінде су тұтынудың ұлғаюына байланысты. Бұл су ресурстарын тиiмдi пайдалану жөнiндегi кең ауқымды су шаруашылығы iс-шараларын әзiрлеудi және қолдануды талап етедi, бұл бiршама дәрежеде өзен бассейнiнiң ауыл шаруашылығы мен табиғи кешендерiн сақтауға және қалпына келтiруге ықпал етедi. Бұл ретте 2011-2024 жылдар кезеңінде су ресурстарын алу және пайдалану көлемі салыстырмалы тұрақтылығымен ерекшеленеді, ал суды тасымалдау кезіндегі шығындар біртіндеп өсуде. Келтiрiлген деректер бiрiншi кезекте Шу өзенiнiң ағынын азайту процесi су ресурстарын жинау мен пайдалануға халықтың және өңiр өндiрiсiнiң қажеттiлiктерiне терiс әсер етпейтiнiн айғақтайды. Сумен қамтамасыз етудегi шектеулер қажеттiлiктерi қалдық қағидаттары бойынша ескерiлетiн өзен сағаларының табиғи кешенiнде көрсетiледi. Су ресурстарын алу мен пайдалану көлемі орташа көп жылдық бөліністе Шу өзені бассейнінде бар су ресурстарының жалпы көлемінің шамамен 10-32% -ын құрағанымен, оны суды үнемдеу технологияларын және суды ұтымды пайдалану жөніндегі әртүрлі іс-шараларды енгізу есебінен 20-30% -ға азайтуға болады. Шу өзенінің төменгі өзендерін сумен қамтамасыз ету жағдайының орташа мерзімді болжамы су ресурстарының түсуінің 2011 жылмен салыстырғанда 2030 жылға қарай 40% -ға азаюын көрсетті. Шу өзені сағаларының сумен қамтамасыз етілуінің жалпы төмендеу үрдісі жақын арада осы өңірдің табиғи-шаруашылық кешендері үшін, әсіресе Жамбыл және Түркістан облыстарының шекарасындағы аумақтар үшін апатты салдарларға әкеледі.
2. Өзен сағаларының ауыл шаруашылығы және табиғи кешендерінің қазіргі жай-күйін заттай зерттеу деректері толықтырылды және нақтыланды, ауыл шаруашылығы және табиғи кешендер жай-күйінің өзгеру серпініне алдын ала баға берілді. Шу өзенінің таулы бөлігіндегі ағынды жылдық ішкі бөлудің сипатты белгісі оның жоғары табиғи реттелуі болып табылады, ол жер асты қоректенуімен және төменгі ағыстарда шығыстардың біркелкі бөлінбеуімен түсіндіріледі. Бұл ретте Шу өзені бассейнінің таулы бөлігінде қалыптасатын жазғы су тасқыны толқыны толығымен дерлік жоғарғы және орта ағыстарда суаруға пайдаланылады, сондықтан Мойынқұм ауылынан төмен өзен режиміне мүлдем әсер етпейді. Төгілулерде судың барлық массасы транспирацияға, булануға жұмсалады және ішінара жер асты суларын толтыруға жұмсалады. Жоғарғы және орта алқаптағы суару ағынның төменгі сағада бөліну сипатына елеулі әсер етеді. Бұл суаруға су алуға байланысты ең төменгі шығыстардың жазға түсуімен түсіндіріледі, ал ең жоғары шығыстар қыста қайтарылатын ирригациялық-жер асты суларының неғұрлым көп шығуына байланысты ұлғаяды және көктемгі су тасқынына салынады. Шу өзенінің төменгі сағаларының ауыл шаруашылығы және табиғи кешендерінің жай-күйі өзен бассейнінің су ресурстарының үнемі азаюымен байланысты, нәтижесінде: – су ресурстарының бөлінуінде, мөлшерінде және сапасында қайтымсыз өзгерістерді тудыратын гидрологиялық процестерге теріс әсер ететін климаттың жаһандық өзгеруі; режимнің өзгеруімен және жауын-шашын көлемінің төмендеуімен, өзен ағынының жылдық өзгермелілігінің артуымен, су температурасының өзгеруімен және т.б. сипатталатын; – ағынның жоғары реттелуімен, су ресурстарының ластануымен, гидрологиялық режимнің бұзылуымен, суды қайтарымсыз тұтынумен және т.б. өзен экожүйесіне антропогендік әсер ету. Бұл процесс өзен экожүйесінің өзгеруімен сипатталады: өзен бассейнінің флорасы мен фаунасының тіршілік ету жағдайларының бұзылуы; су өсімдіктерінің түрлерінің өзгеруі; су айдындарының биологиялық әртүрлілігін төмендету; гидрологиялық режимнің өзгеруі және су сапасының нашарлауы.
3. Қазіргі заманғы әлеуметтік-экономикалық, табиғи-климаттық жағдайларды ескере отырып, ауыл шаруашылығы және табиғи кешендерді басқару мәселелерін шешуге мүмкіндік беретін Шу өзенінің төменгі сағаларын сумен қамтамасыз етудің су шаруашылығы іс-шаралары айқындалды. Трансшекаралық Шу өзенінің төменгі сағаларын сумен қамтамасыз ету жөніндегі су шаруашылығы іс-шаралары мыналарды қамтиды: а) Аумақтың табиғи және әлеуметтік-экономикалық мүмкіндіктерін ескере отырып, өзен бассейнінің экожүйесін қорғау шарттарына сәйкес ресурстарды пайдалануды реттей отырып, Шу өзенінің бассейнінде су және жер ресурстарын шаруашылық пайдалану деңгейін төмендету. б) Су ресурстарын ұтымды пайдалану, судың шығыны мен өндiрiстiк емес төгiндiлерiмен күрес үшiн су көздерiнен су ресурстарын алу көлемiн шектеу жолымен су алуды нақты лимиттеу. в) Шығымдылықты арттыру, пайдаланылатын су ресурстарының көлемін азайту және қоршаған ортаға кері әсерін азайту үшін Шу өзенінің бассейнінде ауыл шаруашылығы дақылдарын суарудың қазіргі заманғы технологияларын бейімдеу және енгізу. Мемлекеттік жоспар шеңберінде осы ауқымды шараларды іске асыру ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз ету саласындағы су ресурстарының тапшылығын едәуір төмендетуге мүмкіндік береді, алайда олардың Шу өзенінің төменгі сағаларының табиғи кешендерін қолдауға әсері шамалы. Бұдан басқа, Жамбыл облысы экономикасы салаларының су тұтынуының тұрақты өсуiне және климаттың жаһандық өзгеруiне және трансшекаралық су бөлуге байланысты Шу өзенiнiң жер үстi ағынының азаюына байланысты жоғарыда көрсетiлген шаралар сумен қамтамасыз етудiң өткiр проблемаларын толық шешпейдi

Жарияланған ғылыми еңбектердің тізімі:
КОКНВО ұсынған рецензияланатын шетелдік немесе отандық басылымдардағы жарияланымдар
«Гидрометеорология және экология» журналында Сәкен Қаламқалиұлы Давлетгалиевтің 90 жылдығына арналған 1 (бір) мақала жарияланды. № 4 (119) шығарылым. 2025 ж.
Ибраев Т.Т., Ли М.А., Бақбергенов Н.Н., Иманалиев Т.К., Балғабаев Н.Н. Шу өзенінің төменгі жағындағы ауыл шаруашылығы және табиғи кешендерді сумен қамтамасыз етудің қазіргі жай-күйі/Гидрометеорология және экология № 4 (119), 2025. С 22-35. https://doi.org/10.54668/2789-6323-2025-119-4-22-34
ҒЗЖ күнтізбелік жоспарына сәйкес барлық жұмыстар толық көлемде орындалды.
МемСТ 7.32-2017 сәйкес 2025 жылға қысқаша мәліметтер ұсынылды және «Ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орталығы» АҚ-да тіркеуден өтті. Қысқаша мәліметтердің тіркеу нөмірі № 0325РК01244.